Archeologiczne Zeszyty Sprawozdawcze

Archeologiczne Zeszyty Sprawozdawcze 4/2025

Marzena J. Przybyła, Jacek Pikulski
Unikatowa fibula dwupłytowa zdobiona emalią z rejonu Jakuszowic. Późnoantyczne wzorce elitarne i ich recepcja w środowiskach barbarzyńskich Małopolski

Artykuł poświęcony jest analizie unikatowej fibuli dwupłytowej zdobionej emalią, odkrytej w rejonie osady w Jakuszowicach (pow. Kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie), na obszarze o kluczowym znaczeniu dla badań nad osadnictwem i strukturami elitarnymi zachodniej Małopolski w późnej starożytności. Zabytek wyróżnia się wysokim poziomem wykonania, zastosowaniem zaawansowanych technik jubilerskich (emalia, inkrustacja stopami metali szlachetnych, złoty drut o czworokątnym przekroju) oraz ornamentyką jednoznacznie odwołującą się do późnoantycznych wzorców artystycznych, rzadko spotykanych w środowiskach barbarzyńskich Europy Środkowej. Szczególną uwagę
zwrócono na motyw peltakształtny z wolutami oraz ornament biegnącej fali, których obecność wskazuje na inspiracje kręgiem śródziemnomorskim i czarnomorskim. Na podstawie analizy stylistycznej, technologicznej i porównawczej zabytek zestawiono z nielicznymi analogiami, przede wszystkim z fibulami z depozytu II z Șimleu Silvaniei oraz z luksusową biżuterią ze wschodniej części basenu Morza Czarnego. Fibulę z okolic Jakuszowic datuje się na schyłek IV lub początek V wieku n.e. Interpretowana jest ona jako materialny wyraz recepcji elitarnych wzorców późnoantycznych w środowiskach barbarzyńskich oraz jako świadectwo dalekosiężnych kontaktów kulturowych i funkcjonowania lokalnych elit o wysokim statusie społecznym.

Paweł Gołyźniak, Jacek Pikulski
A bronze ring with Chi-Rho monogram, discovered at a site located in the vicinity of the well-known settlement at Site 2 in Jakuszowice, Świętokrzyskie Voivodeship

Artykuł prezentuje wstępną analizę oraz pierwszą publikację naukową rzymskiego pierścienia z brązu z monogramem Chi-Rho ujętym w ząbkowane obramowanie. Monogram składa się z nałożonych na siebie greckich liter chi (Χ) i rho (Ρ), będących dwiema pierwszymi literami słowa ΧΡΙΣΤΟΣ (Christos), oznaczającego „Chrystus”. Zabytek został odkryty podczas nieinwazyjnych badań powierzchniowych z użyciem detektorów metali na jednym z wybranych stanowisk zlokalizowanych w sąsiedztwie wielokulturowej osady na stanowisku 2 w Jakuszowicach (pow.  kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie). Stanowi on pierwsze tego typu znalezisko w Polsce i może być najwcześniejszym zabytkiem z ikonografią chrześcijańską odkrytym dotychczas w kraju. Pierścień został najprawdopodobniej zaimportowany z Cesarstwa Rzymskiego do Barbaricum i ma istotne znaczenie dla zilustrowania szybkiego rozprzestrzeniania się kultury chrześcijańskiej poza granice imperium.

Ireneusz Jakubczyk, Jacek Pikulski
Nowe znaleziska fragmentów brązowych, importowanych naczyń rzymskich odkryte w rejonie st. 2 w Jakuszowicach pow. Kazimierza Wielka woj. świętokrzyskie na tle kontaktów rzymsko-barbarzyńskich w dorzeczu górnej Nidzicy

Artykuł prezentuje nowe znaleziska fragmentów importowanych naczyń brązowych pochodzenia rzymskiego, odkrytych w latach 2023–2025 w trakcie badań prospekcyjnych w rejonie stanowiska 2 w Jakuszowicach, w dorzeczu górnej Nidzicy. Celem pracy jest określenie charakteru tych importów, ich chronologii, funkcji oraz znaczenia w kontekście lokalnych struktur osadniczych i kontaktów rzymsko-barbarzyńskich. Analizie poddano dwa diagnostyczne elementy: trójkątną ataszę wiadra stożkowego typu E 36 oraz fragment uchwytu półkulistej misy typu E 96–106. Ich cechy technologiczne i formalne wskazują na pochodzenie z warsztatów prowincjonalnorzymskich, najprawdopodobniej z obszaru Galii lub Nadrenii, a chronologia obejmuje przede wszystkim drugą połowę II i pierwszą połowę III w. n.e. Znaleziska pochodzą z kontekstów osadniczych, co odróżnia je od większości znanych egzemplarzy, odkrywanych głównie w wyposażeniu grobów. Współwystępowanie fragmentów naczyń z półsurowcem metalowym i śladami wtórnego przetwarzania wskazuje, że importy te nie pełniły wyłącznie funkcji prestiżowych, lecz mogły być użytkowane, a następnie przetapiane i adaptowane do lokalnych potrzeb. Wyniki badań potwierdzają istotną rolę mikroregionu jakuszowickiego jako elementu rozwiniętej sieci osadniczej i ważnego ogniwa w systemie dystrybucji dóbr rzymskich w Barbaricum. Odkrycia te wskazują na aktywny udział lokalnych społeczności kultury przeworskiej w dalekosiężnych kontaktach wymiennych oraz na złożony charakter recepcji importów rzymskich, obejmujący zarówno ich użytkowanie prestiżowe, jak i pragmatyczną reinterpretację surowcową.

Marek Trojan, Jacek Pikulski, Jacek Soida
Odkrycie metalowej figurki ptaszka na st. 2 w Zagórzycach gm. Kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie

Artykuł prezentuje wyniki badań archeologicznych prowadzonych na stanowiskach nr 1 i 2 w Zagórzycach, położonych w południowo-wschodniej części Niecki Nidziańskiej, w obrębie mikroregionu osadniczego związanego ze stanowiskiem nr 2 w Jakuszowicach. W latach 2021–2024 przeprowadzono działania weryfikacyjne mające na celu ocenę stanu zachowania substancji zabytkowej w kontekście informacji o wcześniejszej prospekcji z użyciem detektorów metali prowadzonej na tym obszarze w latach 2009–2019. W trakcie badań pozyskano nieliczną grupę zabytków o metryce pradziejowej i nowożytnej, co wskazuje na znaczne uszczuplenie zasobu źródłowego stanowisk. Szczególnej analizie poddano brązową figurkę ptaszka (kogucika) o wymiarach 3,2 × 3 cm, wykonaną techniką odlewu. Zabytek ma formę pełnoplastyczną, schematycznie opracowaną i wyposażoną w dolną wypustkę oraz wydłużony, zdobiony element grzbietowy. Rozważono różne interpretacje funkcjonalne i chronologiczne przedmiotu. Odrzucono hipotezę o jego związku z rzymskimi zapinkami zoomorficznymi typu Hahnenfibeln. Prawdopodobna wydaje się interpretacja jako elementu kurka szpuntowego, kranika do beczek, znanego z późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych kontekstów Europy Środkowej. Brak ścisłych analogii oraz specyficzny skład stopu (wysoka zawartość ołowiu) mogą wskazywać na lokalny wariant tej kategorii zabytków. Wstępnie proponowana chronologia obejmuje młodszy odcinek późnego średniowiecza i początek wczesnej nowożytności (XIV – 1. poł. XVI w.), z możliwością zawężenia do około połowy XV wieku. Uzyskane wyniki potwierdzają wysoki potencjał poznawczy stanowisk w Zagórzycach, a jednocześnie podkreślają potrzebę ich systematycznej ochrony wobec postępujących procesów degradacji stanowisk archeologicznych, wynikających m.in. z intensywnej uprawy rolniczej.

Kyrylo Myzgin, Jacek Pikulski
Avars After All! New Evidence on a Coin-Like Object from the Jakuszowice Microregion

Artykuł ten weryfikuje wcześniejszą interpretację artefaktu odkrytego na stanowisku archeologicznym położonym w pobliżu stanowiska 2 w Jakuszowicach. Obiekt został początkowo zidentyfikowany jako barbarzyńskie naśladownictwo jednostronnego medalionu rzymskiego. Jednakże artefakt — niewielki, pozłacany dysk ze stylizowanym popiersiem cesarskim — wykazuje cechy nietypowe dla monet, takie jak wyraźny rant, ornamentowane tło oraz brak wzoru na rewersie. Cechy te od samego początku budziły wątpliwości i trudności interpretacyjne. Przełom nastąpił wraz z zidentyfikowaniem bliskich analogii w postaci okrągłych okuć zdobiących zestaw pasowy z grobu
odkrytego na stanowisku Zemun Polje niedaleko Belgradu w Serbii oraz okucia z grodziska Kosoř niedaleko Pragi na Czechach, datowanych na drugą połowę VIII wieku i wiązanych ze środowiskiem późnoawarskim. Podobieństwa technologiczne i stylistyczne pozwalają na reinterpretację obiektu jako elementu zestawu pasowego, choć okaz odkryty w pobliżu Jakuszowic charakteryzuje się większym stopniem schematyzacji. Znalezisko to wpisuje się w szersze zagadnienie adaptacji ikonografii imperialnej w Barbaricum oraz w badania nad kontaktami międzyregionalnymi. Jego obecność w Polsce podkreśla znaczenie mikroregionu jakuszowickiego, jak i samej doliny Nidzicy, jako ważnego centrum również we wczesnym średniowieczu.

Przemysław Dulęba, Jacek Pikulski
Unikatowy wariant zapinki z ozdobną nóżką ze Skorczowa, pow. kazimierski, woj. świętokrzyskie

Na stanowisku 5 w Skorczowie (pow. kazimierski, woj. świętokrzyskie) odkryto ciekawy i dosyć nietypowy wariant zapinki o konstrukcji późnohalsztackiej. Zabytek został pozyskany podczas badań powierzchniowych prowadzonych w latach 2023–2025 w ramach projektu „Ekspedycja Archeologiczna Terra Incognita. Powiat Kazimierza Wielka”. Stanowisko, znane dotychczas głównie z intensywnego osadnictwa kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów, nie dostarczyło wcześniej pewnych świadectw zasiedlenia we wczesnej epoce żelaza. Fibula zachowała się niemal kompletnie i reprezentuje grupę zapinek z ozdobną nóżką (Fußzierfibeln), charakterystycznych dla schyłkowej fazy okresu halsztackiego. Analiza cech morfologicznych pozwala zaliczyć ją do typu Łuszkowo według klasyfikacji Z. Woźniaka. Znalezisko wykazuje związki stylistyczne z późnymi wariantami tej grupy, datowanymi na przełom faz Ha D3 i LT A1. Analogiczne zabytki znane są z obszarów kultury łużyckiej i pomorskiej. Odkrycie fibuli dostarcza nowych danych dotyczących najstarszych faz zasiedlenia mikroregionu kazimierskiego oraz potwierdza funkcjonowanie kontaktów kulturowych łączących społeczności zamieszkujące zachodnią Małopolskę z szerokim kręgiem halsztacko-lateńskim Europy Środkowej. Mimo jednostkowego charakteru znaleziska wskazuje ono na obecność osadnictwa lub epizodycznej aktywności ludzkiej na tym obszarze już u schyłku okresu halsztackiego. Zabytek podkreśla potrzebę dalszych badań nad osadnictwem wczesnej epoki żelaza w południowej części Niecki Nidziańskiej oraz problemem kulturowej identyfikacji społeczności funkcjonujących
w tym regionie w okresie przejściowym między kulturą łużycką a pomorską.

Jacek Pikulski, Krzysztof Bratko, Paweł Cyganiewicz
Złota zawieszka z późnego okresu rzymskiego lub okresu wędrówek ludów odkryta na stanowisku archeologicznym zlokalizowanym w pobliżu osady na st. 2 w Jakuszowicach, pow. Kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie

Artykuł prezentuje unikatowe odkrycie złotej, ażurowej zawieszki, dokonane podczas prospekcji powierzchniowej z użyciem detektorów metalu w mikroregionie osadniczym Jakuszowic (pow. kazimierski). Zabytek charakteryzuje się kolistym kształtem i symetrycznym ornamentem złożonym z czterech motywów spiralnych, nawiązujących do antycznego motywu pelty. Analiza fizykochemiczna wykazała, że przedmiot wykonano ze stopu złota o wysokiej próbie (ponad 91% Au), co podkreśla jego prestiżowy charakter. W pracy przeprowadzono szczegółową analizę porównawczą, zestawiając znalezisko z analogiami z obszaru Skandynawii (m.in. skarby z Suchania, Fæsted
Toft, Kirkemosegård oraz znaleziska z Bornholmu), południowo-zachodnich Niemiec (Hüfingen) oraz z terenów Cesarstwa Rzymskiego. Choć motyw pelty wywodzi się ze sztuki antycznej, konstrukcja i stylistyka zawieszki wskazują na jej silne powiązania z kręgiem kulturowym Barbaricum okresu wędrówek ludów. Na podstawie zgromadzonych danych autorzy datują zabytek na V–VI wiek n.e., wskazując na jego wyjątkowe znaczenie dla zrozumienia dynamiki osadnictwa i ponadregionalnych kontaktów elit w tym regionie.

Jakub Rąpał, Michał Lis, Jacek Wójcik
Ceramiczne kafle piecowe odkryte podczas badań dołu chłonnego na dziedzińcu zewnętrznym. Zamku Królewskiego na Wawelu

Artykuł prezentuje analizę zespołu ceramicznych kafli piecowych odkrytych w wypełnisku dołu chłonnego zlokalizowanego na dziedzińcu zewnętrznym Zamku Królewskiego na Wawelu. Obiekt, funkcjonujący od połowy XV do XVII wieku, stanowi przykład zamkniętego kontekstu archeologicznego o dobrze rozpoznanej stratygrafii.
Zespół kafli pozwala na rekonstrukcję form pieców funkcjonujących w północnej części zabudowy wawelskiej w okresie od późnego średniowiecza po początek XVII wieku, w tym dwukondygnacyjnych konstrukcji o tradycyjnym układzie. Jednocześnie analiza kontekstu depozycyjnego wskazuje, że materiały te trafiły do wypełniska dołu chłonnego głównie w wyniku działań porządkowych i niwelacyjnych związanych z przekształceniami przestrzeni mieszkalnej, na co wskazuje rozdrobnienie materiału (EVE < 0,15).