Archeologiczne Zeszyty Sprawozdawcze 4/2025

Zawartość numeru

Sylwia Rodak, Ewa Lisowska Osada z młodszych faz wczesnego średniowiecza w Słotwinie, pow. Świdnicki

Opracowanie obejmuje charakterystykę osady z XI–XII w. odkrytej w Słotwinie koło Świdnicy. W jej obrębie odkryto kilkanaście obiektów, z których część można uznać za pozostałości domów. W materiale ruchomym dominuje ceramika zdobiona dookolnymi żłobkami. Dna naczyń mają znaki garncarskie przedstawiające rożne wariacje krzyża. Spośród najcenniejszych zabytków pochodzących z osady można wymienić topór, którego chronologię określono na XI – poł. XII w. Stanowisko w Słotwinie jest jedyną osadą otwartą z młodszych faz wczesnego średniowiecza w regionie Świdnicy badaną wykopaliskowo.

Jakub Rąpała, Michał Lis Zabytki wczesnośredniowieczne odkryte podczas badań archeologicznych w zachodniej części wzgórza wawelskiego w latach 2023–2024

Artykuł prezentuje wyniki badań archeologicznych prowadzonych w latach 2023–2024 na zachodnim stoku wzgórza wawelskiego. Tekst stanowi uzupełnienie wiedzy o przebiegu i konstrukcji wczesnośredniowiecznych umocnień oraz rozpoznanie nawarstwień datowanych na X–XIII w. Wyniki badań ukazują rozwój wałów drewniano-ziemnych oraz ślady świadczące o naprawie konstrukcji. W trakcie prac ziemnych natrafiono na pozostałości fazy osadniczej poprzedzającej budowę konstrukcji obronnej. Publikowany obiekt charakteryzuje się bogatym zespołem ceramiki białej. Dopełnienie opracowania stanowi opracowanie zabytków ruchomych uzupełnione o analizę statystyczną.

Petr Rataj K otázce lokalizace středověkého panského sídla na k. ú. obce Bítov

Artykuł poświęcony jest problemowi średniowiecznych fortyfikacji związanych z niższą szlachtą, które miały znajdować się na terenie gminy Bitova (powiat Novy Jičin) w północnych Morawach. Podsumowuje dotychczasową wiedzę i przeprowadzone obserwacje terenowe, stwierdzając, że chociaż jest ona udokumentowana w źródłach pisanych (wymieniona jako twierdza), archeologiczne dowody jej istnienia pozostają dość problematyczne. Przeprowadzone w latach 1986 i 2018 rozpoznania w miejscach domniemanego położenia tej niewielkiej średniowiecznej fortyfikacji (DSO) nie przyniosły jednoznacznych dowodów potwierdzających, że obiekt taki rzeczywiście tu stał, i to pomimo faktu, że

Krzysztof Bratko Emaliowana fibula prowincjonalnorzymska z okolic Kazimierzy Wielkiej

Artykuł dotyczy zapinki prowincjonalnorzymskiej odkrytej niedawno w okolicach Kazimierzy Wielkiej (woj. świętokrzyskie) podczas badań powierzchniowych z użyciem wykrywaczy metali. Fibulę można przypisać do typu I.32 według typologii Exnera dla rzymskich fibul. Charakteryzuje się ona trójkątnymi emaliowanymi komórkami na kabłąku i nóżce. Ten typ produkowany był w nadreńskich, a także naddunajskich prowincjach Imperium Rzymskiego na przełomie I i II w. n.e. Znanych jest tylko kilka takich zapinek z ziem polskich. Występują one w grobach dzieci lub nastolatków. Pobliska analogia z Nieprowic podkreśla wyjątkową pozycję Ponidzia na archeologicznej mapie Polski.

Kyrylo Myzgin, Jacek Pikulski A Unique Roman Medallion Imitation from Site 2 in Jakuszowice (Świętokrzyskie Voivodeship, Poland)

Artykuł prezentuje wyniki najnowszych badań archeologicznych realizowanych w rejonie Jakuszowic (pow. Kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie) w ramach projektu  kreślonego roboczą nazwą ekspedycji „Terra Incognita”. Prace terenowe, ukierunkowane na rozpoznanie sieci osadniczej w rejonie osady, pozwoliły pozyskać bogaty i zróżnicowany zestaw zabytków z okresu rzymskiego i okresu wędrówek ludów, w tym unikatowy artefakt: brązowy, pozłacany krążek z wyobrażeniem postaci wzorowanej na wizerunku cesarza rzymskiego, zapewne Konstantyna II. Analiza stylistyczna i technologiczna wskazuje, iż jest to najprawdopodobniej barbarzyńskie naśladownictwo rzymskiego jednostronnego medalionu, które miało pełnić rolę prestiżowego symbolu statusu społecznego. Wyniki analiz metaloznawczych ujawniły obecność pierwiastka ren (Re) w warstwie złocenia, co może być istotną informacją pozwalającą na przyszłą identyfikację pochodzenia surowca i miejsca produkcji artefaktu. Odkrycie to, ze względu na swoją unikatowość i kontekst znaleziska, rzuca nowe światło na problematykę oddziaływania i adaptacji elementów symboliki imperialnej wśród elit Barbaricum, podkreślając ważne znaczenie mikroregionu jakuszowickiego w strukturach społeczno-osadniczych południowej Polski w epoce żelaza.

Daniel Czernek Małopolskie krążki zdobione współśrodkowymi okręgami. Nowe odkrycia – nowe interpretacje

W artykule przedstawiono wyniki najnowszych badań nad zespołem metalowych krążków (tzw. kółek w kółka) zdobionych wybijanym ornamentem złożonym z serii współśrodkowych okręgów. Od publikacji z 2024 r. (Czernek, Pikulski, Trojan 2024) liczba znanych egzemplarzy wzrosła do 122. Analiza morfologiczna i technologiczna pozwala wyróżnić okazy zarówno jedno-, jak i dwustronnie zdobione. Część krążków posiada ślady wtórnych przebić i napraw, co sugeruje ich długotrwałe użytkowanie. W kilku przypadkach zachowane fragmenty drucików wskazują na możliwość mocowania do innych elementów, takich jak pasy, zapinki lub uprzęże. Na podstawie dostępnych danych można podjąć próbę identyfikacji krążków jako elementów ozdobnych lub użytkowych, prawdopodobnie części oporządzenia końskiego bądź stroju. Zasięg ich występowania wskazuje na regionalny charakter zjawiska, koncentrujący się w centralnej części historycznej Małopolski. Jednak w dalszym ciągu brak precyzyjnego kontekstu znalezisk uniemożliwia datowanie tych przedmiotów.

Bartłomiej Szymon Szmoniewski, Jacek Pikulski, Marek Trojan Metalowe okucie kalety/torebki typu litewskiego z Zagórzyc, st. 3, pow. Kazimierza Wielka, woj.świętokrzyskie

Przedmiotem niniejszego komunikatu jest okucie odlewane ze stopu miedzi, odkryte podczas badań archeologicznych na stanowisku 3 w Zagórzycach, gm. Kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie. Zabytek ten można zaklasyfikować jako okucie centralne kalety/torebki typu litewskiego, typ V, odmiana II według klasyfikacji E. Svetikasa (2003) oraz typ A–B według typologii J. Sawickiego i P. Karpińskiego (2017). Chronologia analogicznych znalezisk z obszaru Litwy jest odnoszona na okres od ostatniej ćw. XVI w. do 1. poł. XVII w. (Svetikas 2003).

Klaudia Bibrowska, Róża Krawczyk, Roland Mruczek Zamek Radosno – czy możliwa jest rekonstrukcja obiektu zachowanego szczątkowo?

Artykuł dotyczy badań oraz możliwości rekonstrukcji układu przestrzenno-funkcjonalnego zamku Radosno znajdującego się w Górach Suchych, na terenie gminy Mieroszów. W trakcie pracy przeanalizowano literaturę, sprawozdania z badań archeologicznych oraz materiały ikonograficzne. Podczas pracy nad rekonstrukcją zebrano również szereg analogii, do których odwołano się przy odtwarzaniu ostatecznej formy zamku. Kluczowe dla rekonstrukcji były badania nad wieżami typu bergfried – wieżami ostatecznej obrony (Mruczek 2018, 102), które znacznie ułatwiły drogę do rozpoznania możliwej formy opracowywanego obiektu. Po przeprowadzonych analizach utworzono model zamku Radosno z murami obwodowymi na planie zbliżonym do prostokąta, z domem mieszkalnym, wieżą czworoboczną i budynkiem bramnym w licu murów oraz bergfriedem zlokalizowanym na dziedzińcu. W ramach prac nad zamkiem Radosno przeprowadzono również wstępne badania nad zastosowaniem algorytmów sztucznej inteligencji (AI – ang. Artificial Intelligence) na polu wspomagania rekonstrukcji obiektów historycznych zachowanych szczątkowo. W tym celu poproszono różne modele językowe o wygenerowanie obrazu przedstawiającego zamek Radosno. Efekty nie zawsze były zadowalające, co potwierdziło konieczność budowy kompleksowych baz danych oraz nadzoru szerokiego grona ekspertów nad przyszłym działaniem sztucznej inteligencji w zakresie rekonstrukcji obiektów historycznych.

Julia Fiałkowska, Wiktoria Frątczak, Katarzyna Komorowska Kamienica Rynek 60 we Wrocławiu. Rekonstrukcja przemian elewacji od baroku do XXI wieku na podstawie źródeł historycznych oraz sztucznej inteligencji

Kamienica zlokalizowana przy Rynku 60 we Wrocławiu stanowi unikalny w warunkach wrocławskich przykład szerokofrontowego domu mieszczańskiego, rozwijającego się w obrębie pełnokuryjnej działki lokacyjnej, której struktura parcelacyjna pozostała nienaruszona od średniowiecza do współczesności. W niniejszej pracy badawczej podjęto próbę odtworzenia przemian elewacji kamienicy od końca XVII do XXI w., skupiając się na zidentyfikowaniu stylu, analizie kompozycji elementów elewacji oraz odtworzeniu zastosowanego detalu architektonicznego.

Rekonstrukcję historyczną rozpoczęto od przeanalizowania źródeł rysunkowych z archiwum oraz literatury naukowej. Źródła te okazały się niewystarczającą bazą danych do rzetelnego opracowania elewacji, w szczególności pod kątem detali, których nie można było zinterpretować. Pojawiło się więc pytanie: skąd w krótkim czasie pozyskać dodatkowe źródło, które umożliwi weryfikację detali oraz będzie pasować do badanego kontekstu architektonicznego. Taką możliwość stworzyło zastosowanie ogólnodostępnego modelu AI, który m.in. na podstawie analizy dostępnej bazy danych analogicznych przykładów może wspomóc architekta, dostarczając wskazówek projektowych przy sporządzaniu rekonstrukcji, pozostawiając mu jednocześnie pole do fachowej krytyki wyników.

Czy proponowane rozwiązanie ma potencjał, by stać się przyszłościowym narzędziem wspierającym działania konserwatorskie, rekonstrukcyjne oraz badania nad architektonicznym dziedzictwem kulturowym? Celem pracy jest nie tylko prezentacja wyników analizy zmian fasady kamienicy Rynek 60, lecz także zaproszenie do refleksji nad przyszłością wykorzystania sztucznej inteligencji w procesie rekonstrukcji.

Krzysztof Herner Zintegrowane metody pomiarowe 3D w środowisku wyrobisk górniczych

W drugiej dekadzie XXI w. bardziej niż kiedykolwiek polegamy na pamięci komputerowej, co znacząco zwiększa nasze ludzkie możliwości zapamiętywania i przywoływania informacji. To cyfrowe rozszerzenie dotyka również takie instytucje jak muzea, w których dzięki przychwytywaniu i przechowywaniu ogromnych ilości danych tworzy się cyfrowe archiwa. Postępująca cyfryzacja przynosi nam rozwiązania, które jeszcze kilka lat temu były nieosiągalne, m.in. dziś dzięki takiemu rozwiązaniu jak mobilny skaning laserowy jesteśmy wstanie uchwycić otaczającą nas rzeczywistość albo zdigitalizować to, co gołym okiem jest niewidoczne – podziemia. Na przykładzie działalności pracowni digitalizacji Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu w artykule została zaprezentowana metoda GEOSLAM w dokumentacji wyrobisk górniczych

Tunele i chodniki górnicze stanowią podstawowe przestrzenie prowadzenia eksploatacji, w których instalowana jest większość podziemnej infrastruktury technicznej. Obsługa i utrzymanie tego wyposażenia należą do głównych zadań górników, a jednocześnie wymagają stałego monitorowania stanu technicznego wyrobisk.

Digitalizacja dziedzictwa materialnego koncentruje się na dokumentowaniu i interpretacji ludzkich doświadczeń, historii oraz narracji, utrwalonych m.in. w historycznej tkance miejskiej lub w jej reliktach. Budowanie znaczenia danego dziedzictwa w pamięci zbiorowej jest nierozerwalnie związane z procesem jego powstawania oraz zdolnością do przetrwania kolejnych przemian społecznokulturowych. Obecnie w szczególnie krytycznym momencie znajduje się sektor górniczy Górnego Śląska, który w wyniku polityki klimatycznej Unii Europejskiej osiągnął punkt zwrotny. Choć los większości zakładów górniczych został już przesądzony, pamięć o nich powinna zostać zachowana poprzez rzetelną i systematyczną dokumentację.

Sebastian Tyszczuk, Marcin Lewandowski Wybrane przykłady wykorzystania proporcji geometrycznych przy lokalizacji położenia otworów oraz dobierania średnicy wiertła jako przesłanka do typologii wytwórczej kamiennych toporów okresu neolitu – analiza metryczna na bazie pomiarów 3D

Lokalizacja otworu na trzonek w neolitycznych toporach kamiennych była dotychczas ujmowana głównie jako cecha opisowa, rzadko pełniąc funkcję samodzielnego kryterium typologicznego. Mimo że wcześniejsze klasyfikacje (m.in. Machnika, Libery i Sobieraja) odnotowywały zróżnicowanie położenia oraz sposobu wiercenia otworów, brak precyzyjnych narzędzi pomiarowych uniemożliwiał pogłębioną analizę tej właściwości. Próby ilościowego ujęcia proporcji toporów, podejmowane przez Bronickiego i Kadrowa, nie obejmowały szczegółowej oceny pozycji otworu. Dopiero zastosowanie technologii skanowania 3D stworzyło możliwość dokładnego określenia parametrów geometrycznych, w tym położenia otworu jako potencjalnie kluczowego elementu klasyfikacyjnego. Celem artykułu jest przedstawienie wyników takich analiz oraz zaproponowanie nowej typologii toporów neolitycznych, opartej na sposobie lokalizowania otworu na półwytworze, stanowiącej ujęcie wytwórcze i komplementarne wobec dotychczasowych klasyfikacji stylistyczno‑morfologicznych.

Ewa Lisowska Kronika 2025: Szczątki rakiety Falcon 9 spadły przy grodzisku wczesnośredniowiecznym w Sędzinku

W lutym 2025 r. fragmenty rakiety Falcon 9, wskutek nieudanej deorbitacji, spadły na teren wczesnośredniowiecznego grodziska w Sędzinku, co stanowi zdarzenie bezprecedensowe w kontekście ochrony dziedzictwa archeologicznego. Incydent ujawnił brak procedur dotyczących zabezpieczania stanowisk archeologicznych przed skutkami upadków obiektów kosmicznych, których liczba stale rośnie. Artykuł omawia przebieg zdarzenia, jego kontekst prawny oraz potrzebę wypracowania regulacji chroniących stanowiska archeologiczne w obliczu nowych zagrożeń wynikających z intensywnej eksploracji przestrzeni kosmicznej.

Natalia Sawicka Biblioteka to nie tylko książki

Artykuł prezentuje działalność Biblioteki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego w 2025 roku, ukazując ją jako przestrzeń aktywności społecznej i integracji środowiska akademickiego. Opisane inicjatywy — m.in. . poczta walentynkowa, udział w ogólnouniwersyteckiej „Obiegówce”, „Spacery biblioteczne”, warsztaty tworzenia ozdób choinkowych oraz instalacja makulaturowego łańcucha — stanowią przykłady oddolnych działań realizowanych bez dofinansowania. Tekst podkreśla rolę biblioteki jako miejsca wspierającego współpracę studentów, pracowników i absolwentów oraz promującego archeologię poprzez wydarzenia o charakterze edukacyjnym i integracyjnym.